Home > Blog > Klankjatters, of ‘geïnspireerd’: hoe zit het met muzikale samples?

Klankjatters, of ‘geïnspireerd’: hoe zit het met muzikale samples?

Klankjatters, of ‘geïnspireerd’? Wat zijn artiesten die een stukje uit andermans nummer halen en dat gebruiken in een eigen liedje? Met het gebruik van samples kan flink worden gecashed, zonder dat aan de originele artiest iets wordt betaald. Mag dat zomaar?

Onbewust wordt iedereen er dagelijks aan blootgesteld: samples in nieuwe muziek. Het is niet per se iets van de laatste jaren, maar is met de moderne mixtechnieken zoveel makkelijker geworden dan toen nog daadwerkelijk ‘geknipt’ en ‘geplakt’ moest worden. Ja, het is niet altijd ctrl+c, ctrl-v geweest. Maar wat is sampling nu precies? Men pakke een scheutje drumlijn, 2 tl gitaarriff en misschien zelfs een beetje van de zangpartij en voege dit toe aan een eigen arrangement. Zet alles een toon hoger, voer het tempo wat op en voilà; een nieuw liedje is geboren. Maar dan met iemand anders zijn naam eronder.

Klik hier voor een paar – verrassende – voorbeelden van samples.

Is dit alles erg? Net als dat mijns inziens voor covers geldt: nee, niet per se. Het kan juist bevorderlijk zijn voor het behoud van cultuur om sampling te stimuleren. Stukjes van oude nummers worden nieuw leven ingeblazen en worden zo misschien wel ‘beter dan het origineel’. Daft Punk heeft hier nogal een handje van, maar als zelfs de Beatles hun inspiratie putten uit werk van anderen weet je dat sampling belangrijk is.[1] Sampling, met andere woorden, stimuleert creativiteit en moet waar mogelijk dan ook zo min mogelijk worden beteugeld. Maar gaan we het dan ook prima vinden als iemand zomaar een hele baslijn kopieert? Of nou net die bekende solo de hele tijd herhaalt?

De vraag is dus waar juridisch de grenzen liggen. Dat moeten we vanuit 2 hoeken bekijken: auteursrechten en naburige rechten.

Auteursrechten

Een muziekstuk is eigenlijk altijd wel auteursrechtelijk beschermd. Een song zit boordevol creatieve keuzes en dat totaalplaatje bezorgt de schrijver (componist) het alleenrecht om wat met dat liedje te mogen doen. Maar let op: dat geldt (voornamelijk) voor het totaalplaatje, en niet per se ook voor elke losse gezongen ‘Oeh’ of iedere snare drum hit in de song. En daar zit nu juist het punt bij sampling. Samples zien immers juist niet op de gehele song (dat zijn covers), maar zijn eigenlijk altijd een klein onderdeel daarvan. Samplers pakken dus iets dat op zichzelf niet zomaar auteursrechtelijk is beschermd. Met auteursrechten red je het als schrijver van de song dus niet snel, zeker niet als iemand korte samples gebruikt.

Naburige rechten

Dan zijn er ook nog de naburige rechten, die zo worden genoemd omdat ze aanhangig zijn aan auteursrechten. Het gaat hier echter om de opname, en niet zozeer om het achterliggende liedje. Min of meer is het verder wel hetzelfde regime: alleen de rechthebbende mag iets met de opname doen. Niet de componisten hebben naburige rechten, maar de uitvoerende artiesten en (hier vooral belangrijk) de platenlabels die de opnames maken. Zo is bijvoorbeeld Blurred Lines gezongen door Robin Thicke: hij heeft dus (mede) naburige rechten. Pharrell heeft het nummer echter geschreven, dus hij heeft de auteursrechten. Nou ja, wel samen met Marvin Gaye dan – maar dat is een heel andere discussie.

Toestemming

En hoe zit het met samples ten aanzien van naburige rechten? Nou, toch even anders dan bij auteursrechten: het is goed denkbaar dat via naburige rechten vooral platenmaatschappijen wél het gebruik van samples kunnen verbieden.

Deze juridische status quo is in Nederland nog niet uitgekristalliseerd, maar die conclusie vloeit wel voorzichtig voort uit de Duitse uitspraken Kraftwerk I/II[2] en de Amerikaanse uitspraak Bridgeport Music v. Dimension Films[3]. In een notendop: hoe kort de sample ook is, je hebt toestemming nodig van de houder van de naburige rechten. En of de sample überhaupt herkenbaar is, doet er volgens die rechters ook niet eens toe.[4] Die laatste (verregaande) conclusie gaat in Nederland overigens niet op: de sample moet wel herkenbaar blijven.[5]

Hoe dan ook toch een flinke juridische drempel dus voor muziekproducenten, die even een sampletje willen gebruiken. Wát je ook overneemt, de naburige rechten-politie kijkt mee. Of liever, de platenmaatschappijen. Misschien (straks) ook in Nederland. Maar dat is eigenlijk ook niet zo vreemd: die hebben de opnames doorgaans ook betaald. Dan mogen ze er ook wel iets voor terug krijgen, zeker als een belangrijk stukje succesvol door iemand anders wordt gebruikt.

Overigens vraag ik me wel af of een strikte toepassing als die de Amerikaanse en Duitse rechters voor ogen hadden het gewenste effect sorteert, en niet de creativiteit stokt. Voor alles is toestemming nodig, en dat is nog niet zo eenvoudig. Sommige samplers zien liever af van de enorme papierwinkel, moeten maanden wachten op toestemming (‘clearing’) of blijken uiteindelijk een fikse factuur te moeten betalen. Zij doen dan maar iets anders of vallen terug op het zelf maken van een soortgelijke sample. Dat lijkt mij allemaal niet wenselijk, zeker omdat digitale technieken nu juist muziek delen zo makkelijk maken. Het gebruiken van samples heeft met andere woorden nogal wat voeten in de aarde.

Terugkomend op mijn eerste vraag: mag sampling? Juridisch lijkt het antwoord redelijk helder: elke sample vereist eigenlijk toestemming. Maar het is de vraag of we alles met een juridische bril moeten bekijken, en niet eens onze oren moeten openzetten voor wat cultureel gewenst is.

Foto: © melintelinas


[1] ‘Blackbird’; geïnspireerd door Bourrée uit de suite in e-kleine terts voor luit BWV 996 van Johann Sebastian Bach. Al ging het daar meer om een aangepast segment dan een gekopieerde sample.

[2] BGH 20 november 2008, nr. I ZR 112/06 (Kraftwerk/Pelham cs.).

[3] “BRIDGEPORT MUSIC, INC. v. DIMENSION FILMS 410 F.3d …” 2010. 21 Mar. 2016 <http://cyber.law.harvard.edu/people/tfisher/IP/2005%20Bridgeport%20Abridged.pdf>

[4] Normaal is dit in Nederland wel anders: als iets echt maar een ondergeschikt stukje is in een ander (nieuw) werk, dan is van inbreuk geen sprake (art. 18a Auteurswet en 10h Wet Naburige Rechten). Maar deze uitzondering geldt in principe niet voor sampling: TK 2001/2002, 28 482, nr. 3, p. 53.

[5] Ch. Gielen en D.J.G. Visser, T&C IE, p. 155.